| |
IL
MANOSCRITTO 36
Si
tratta di un codice cartaceo, di unica mano, in semi corsiva umanistica,
con forti reminiscenze della gotica italiana e quindi anche con un numero
molto ampio di abbreviazioni, composto nel 1440, rilegato in pergamena
nel Settecento, di mm. 280 x 210. La numerazione è recente e
indica 200 ff.. Oltre ai fogli di guardia, il volume ha 9 ff. in bianco,
più dieci di indice, al principio, e 11 ff. in bianco alla fine.
L'indice è di due mani posteriori. Il f.170 è in bianco
ed è rigato
sia nel recto che nel verso. Anche altrove, in diversi
ff., vi sono tracce visibili di rigatura, sia orizzontale che verticale.
Lo spazio tra le righe è di mm. 5. Il numero di righi per f.
è di 39. Misura dello specchio dello scritto: mm. 192 x 102
con un totale utilizzo del
folio di solo il 58%, e quindi con ampi spazi marginali. Il ms. è
accuratamente punteggiato; vi appaiono i vari segni di pausa
breve " / ", media " . ", finale "
/. " il punto interrogativo (che è vagamente
nella forma del segno della radice quadrata), e il segno di paragrafo.
I segni di paragrafo, altermati in rosso e blue, spesso di carattere
decorativo e frequentemente tre per folio, sono quasi sempre posti al
di fuori dello spazio dello scritto, come mostra l'immagine qui a destra.
Dal f. 19v, che segna l'inizio del libro dell'Epitome di Floro,
l'intera prima parola di ogni capitoletto è in maiuscola, e la
sua prima lettera è più grande delle altre e sempre colorata,
di rosso o di blue, in modo alternato. All'interno dell'iniziale colorata
si nota quasi sempre la sua corrispondente minuscola, scritta in uno
spazio minimo al momento della trascrizione del testo, per ricordare,
o indicare al rubricatore, l'iniziale grande che poi veniva ivi apposta
in un secondo tempo. I titoli che formano i capitoletti delle selezioni
di Tito Livio e di Giuseppe Flavio sono posti, sempre in inchiostro,
ai margini delle carte per poi essere ripresi e copiati in rosso, nello
spazio apposito che spesso è insufficiente. I frammenti della
Guerra giudaica e delle Antichità di Iosephus
come anche i frammenti degli Ab Urbe condita di Livio
sono adespoti e anepigrafi. Il rubricatore, nella fretta, non ha notato
il richiamo 'Iosephi' che era stato posto al principio della
trascrizione, in alto, sempre al margine, ed ha lasciato l'inizio in
bianco. Le rubriche della Guerra giudaica (ff. 171r-184r) sono
molto sbiadite e sono quasi tutte illeggibili ad occhio nudo. Per cui
bisogna ricorrere ai titoletti marginali e all'indice. Tutto ciò,
ed altro, conferisce all'ultima parte del ms. un aspetto piuttosto affrettato.
Inoltre, nelle ultime parti della sua trascrizione, l'amanuense mostra
segni di grande stanchezza.
In alcuni ff. appaiono dei segni convenzionali per indicare l'aggiunta
di qualche omissione, sempre della stessa mano. Nel margine dei ff.
che danno l'Epitome di Floro e i frammenti di Tito Livio, sono
trascritte alcune varianti, precedute dalla solita indicazione al'.
Alcuni altri segni marginali, qualche disegno di mano, con il solito
indice spiegato e la dicitura 'Nota', e qualche raro commento
d'un lettore del Cinquecento. Le "i" hanno spesso il trattino
diacritico sopra di sé, anche quando sono in posizione isolata.
Sin dall'inizio l'amanuense mostra una forte tendenza alla geminazione
di alcune consonanti, tra cui "c", "s", "l",
"n", "t" e "f"
e allo stesso tempo allo scempiamento delle stesse. Nella trascrizione,
solo delle volte si è indicata questa sua tendenza. Nel ms. il
dittongo "ae" non viene mai usato.
IL
CONTENUTO DEL CODICE:
| I |
Leonardi
Bruni, |
De militia1
|
|
1r
Incipit. |
Fateor,
clarissime vir, ... |
|
10r
Explicit |
...
Que cum ita sint finem dicendi aliquando facimus. |
| II.
Lucio Anneo Floro, Epitome |
|
11r LUCII
ANNEI FLORI INCIPIT
. Liber primus |
|
13r |
De
septem regibus |
|
13v |
Anacephaleosis |
|
13v |
De
mutatione Romani populi |
|
14r |
Bellum
quatuor seu tertium |
|
14v |
Bellum
Latinum |
|
15r |
Bellum
cum Etruscis Veientibus Fidentibus |
|
15r |
Bellum
Gallicum |
|
16r |
Bellum
Italicum |
|
16v |
Bellum
Sabinum |
|
16v |
Bellum
Samniticum |
|
17r |
Bellum
Etruscum Samniticum Gallicum |
|
17v |
Bellum
Tarentinum |
|
18v |
Bellum
Picenum |
|
18v |
Bellum
Salentinum |
|
18v |
Bellum
Vulsiniense |
|
19r |
Secunda
etas populi Romani |
|
19v |
Explicit
Liber primus |
| 19v |
|
Incipit
Liber secundus |
|
19v |
Bellum
Punicum |
|
21v |
Bellum
Punicum secundum |
|
21v |
Bellum
Gallicum |
|
22r |
Bellum
Illiricum |
|
22r |
Bellum
Punicum |
|
24v |
Bellum
Macedonicum |
|
25r |
Bellum
Siriacum |
|
26r |
Bellum
Etholicum |
|
26r |
Bellum
Histricum |
|
26r |
Bellum
Gallogrecum |
|
26v |
Bellum
Macedonicum |
|
27r |
Bellum
Illiricum |
|
27r |
Bellum
Macedonicum |
|
27r |
Bellum
Punicum |
|
28r |
Bellum
Acaicum |
|
28r |
Res
in Hispania geste |
|
28v |
Bellum
Numantinum |
|
30r |
Initium
vitiositatis Romanorum |
|
30v |
Bellum
Asiaticum |
|
30v |
Bellum
Iugurtinum |
|
31v |
Bellum
Alogobrum |
|
31v |
Bellum
Cimbricum Teuthonicum Tigurinum |
|
32v |
Bellum
Tracheum |
|
33r |
Bellum
Mitridaticum |
|
34v |
Bellum
Particum |
|
35r |
Bellum
Creticum |
|
35v |
Bellum
Balearicum |
|
35v |
Bellum
Cipricum |
|
36r |
Bellum
Gallicum |
|
37r |
Bellum
Particum |
|
37v |
Anacephaleosis |
| 38r |
|
[Incipit
Liber tertius] |
|
38r |
Seditio
prima Graci |
|
38v |
Seditio
alterius Graci |
|
39r |
Seditio
Apuliana |
|
39r |
Seditio
Druisiana |
|
39v |
Sociale
Bellum Italicum |
|
40r |
Bellum
Servile |
|
40v |
Bellum
Sparticum |
|
41v |
Bellum
Civile Marii et Sille |
|
42v |
Bellum
Sartorianum |
|
43r |
Bellum
Civile sub Lepido |
|
43v |
Explicit
Liber tertius |
| 43v |
|
Incipit
Liber quartus |
|
43v |
Bellum
vel Coniuratio Catiline |
|
44r |
Bellum
Cesaris et Pompei |
|
48r |
Bellum
sub Cesare Augusto |
|
48v |
De
Triumviratu |
|
49r |
Bellum
Cesaris cum Bruto et Cassio |
|
49v |
Bellum
Cesaris cum Pompeo filio Pompei |
|
50r |
Bellum
Vendidii contra Pathos |
|
50v |
Bellum
Antonii cum Parthis |
|
51r |
Bellum
cum Antonio et Cleopatra |
|
51v |
Bellum
Cesaris Augusti cum barbaris |
|
54r |
Lucii
Annei Flori Liber quartus et ultimus explicit |
|
54r |
Anno
Domini M CCCC XXXX, die xxviiii Julij |
III.
Pseudo-Plutarco, Epistola a Traiano2
54r
Expleta plutharca [sic] philosophi congratulatoria troiano
[sic] discipulo suo ad Imperium sublimato. PLvTARCvS TRoIANvS,
SALvTEM. Modestiam tuam noveram non appetere principatum quem tanto
dignior iudicaris quanto a crimine ambicionis videris esse remocior.
Tue igitur virtuti congratulor, et fortune mee, si tu recte gesseris,
quem probe meruisti. Alioquin te periculis, et me detrahencium linguis
subiectum iri non dubito, cum et ignaviam imperatorum Roma non ferat,
et sermo publicus delicta discepulorum refundere soleat in preceptores.
Sic Se[54v]neca Neronis sui merito detrahencium carpitur linguis.
Adolescentium suorum temeritas in Quintilianum retruditur; et Socrates
in pupilum suum fuisse clemencior criminatur. Tu vero qui vis rectissime
geres, si non recesseris a te ipso, si primo te composueris, si tua
omnia disposueris ad virtutem, recte tibi procedent universa. Politice
constitutionis maiores vires tibi exculsi cui si obtemperas Plutharcum
vivendi habebis autorem. Aliquin presentem epistulam teste invoco,
quia in perniciem Imperii non pergis autore Plutharcho.
IV.
Orazioni tratte dagli Ab
Urbe condita di Tito Livio
Deca secunda3
| 55r |
|
Liber
primus dece secunde |
|
55r |
Oratio
Amonis damnantis Anibalia gesta contra Sacuntinos et suadentis Romanorum
pacem |
|
55v |
Oratio
Alorchi Hispani militis Anibalis familiaris Secuntinorum ad exhortandos
eos ut condiciones quas Anibalal victor imperabat suscipient |
|
56r |
Oratio
Anibalis concedentis commeatum militibus |
|
56r |
Anibal
hortatur milites ad trasitum Alpium |
|
56v |
Hortatur
Scipio milites ad animose pugnandum |
|
57v |
Oratio
Anibalis ad incitandos suorum animos ad pugnam |
|
58v |
Premiis
Anibal et pollicitationibus suos allicit |
| 59r |
|
Liber
secundus
|
|
59r |
Oratio
Mutii contra contionem Quinti Sabei insolentissima |
|
59v |
Oratio
Metelli contra didatoris [sic] contionem consulentes de equando
magnum militum imperio cum ditatore [sic] |
|
59v
|
Macius
deponit imperium dicendum se indignum |
|
60r |
Rebii
Hereni oratio contra plebem in favorem Gaii Terentii |
|
60v |
Locatus
in urbe nescit que in excercitu agenda sint |
|
60v |
Collegam
Q. Fabius gravissime admonet quid contra Anibalem agendum sit |
|
61v
|
Oratio
Marcii Iunii pro redimendis captivis |
|
62v |
Oratio
Titi Manlii suadentis captivos non redimendos |
| 63v |
|
Liber
tertius
|
|
63v |
Varonis
inconsulta responsio facta legatis Capraensis inconsultissime nudantis
per Romanam imbecillitatem |
|
64r |
Consulit
Hannno Anibali post canensem cladem non mittenda auxilia sed pacem
cum Romanis fiendam |
|
64v |
Legatio
oratorum Samnitum rogantium ut Samnites infidem receperit Anibal |
|
65r |
Responsio
Anibalis |
| 65r |
|
Liber
quartus
|
|
65r |
Q.
Fabius hortatur optimos consules fieri qui opponere se possent Anibali
et impedire subsidia ex Affrica ventura |
|
66r |
Oratio
Apollinei Siracusani hortantis prius legatos mittendos quam arma
capienda |
|
66r |
Oratio
Antidoti excusantis se et hortantis interfectores tiranni ut cepta
perficeret |
|
66v |
Oratio
Apolunidis hortantis Siracusanos ad coscrutationem amicitie cum
Romanis |
|
66v |
Marcellus
hortatur milites ut dato signo utantur ferro contra Henenses qui
petierunt portarum claves |
| 67r |
|
Liber
quintus
|
|
67r |
Oratio
militum qui post canensem cladem in Sicilia turpiter relegati fuere
ad Marcellum ut pugnandi eis licentia prestaretur |
|
68r |
Honestissime
cause Romanorum opugnandi Siracusis |
|
68v |
Excusatio
Siracusanorum qui se Marcello commendant |
|
68v |
Oratio
Marcii ad exhortandos milites post Scipionis mortem |
| 69v |
|
Liber
sextus
|
|
69v |
Caii
Sempronii contra Gneum Fulvium qui male pugnaverat |
|
70r |
Responsio
imperatoris referentis culpam in milites |
|
70r |
Oratio
Livii dehortantis deditionem fiendam esse Romanorum |
|
71r |
Querela
Siculorum contra Marcellum |
|
71v |
Responsio
Marcelli |
|
72r |
Oratio
Marcii Attilii super factis Campanorum |
|
72v |
Oratio
Lenii exhortantis ut omnes facultates suas in communi conferant |
| 72v |
|
Liber
septimus |
|
72v |
Contentiosus
rumor militum |
|
73r |
Oratio
Marcelli accerrime [sic] milites suos increpantis |
|
73r |
Oratio
Indebilis et Mandonii qui transfuge Romanos adheserit |
|
73v |
Oratio
Neronis hortantis milites suos ut parvo contenti celleritate utantur |
| 73v |
|
Liber
octavus
|
|
73v |
Hortaur
milites ad expugnandum Iliturgiam |
|
74r |
Oratio
Scipionis componentis seditiosorum militum qui eius falsa morte
audita defecerant |
|
75v |
Oratio
Scipionis ad animandos milites |
|
76r |
Oratio
Scipionis contra Mandonium et Indebilem magnifica |
|
76r |
Oratio
Saguntinorum de laudibus Scipionis: et volentes ponere coronam auream
in capitolo Jovis |
|
76v |
Responsio
senatus |
|
77r |
Oratio
Fabii contradicentis Scipioni ne iret in Affricam |
|
79r |
Responsio
Scipionis nobilissima |
| 80v |
|
Liber
nonus
|
|
80v |
Oratio
Locrentium contra plebem |
|
82r |
Sententia
Fabii contra plebem et Scipionem |
|
82r |
Sententia
Q. Metelli de eisdem longe melior |
|
82v |
Scipionis
oratio ad superos |
| 82v |
|
Liber
decimus
|
|
82v |
Oratio
Soponisbe [sic] filie Astrubali [sic] uxoris Siphacis
orantis ne Romanis daretur |
|
83r |
Oratio
Siphacis ad Scipionem excusantis se ex leso federe |
|
83r |
Reprehensio
Hanibalis ad Massinissam pro Sophonisba uxore accepta |
|
83v |
Legati
Tarentinorum humiliter pacem petentium |
|
83v |
Responsio
Scipionis continens pacis conditiones |
|
84r |
Oratio
legatorum Massinisse |
|
84r |
Responsio
senatus |
|
84r |
Oratio
Anibalis petentis pacem |
|
85r |
Responsio
magnanima Scipionis |
|
86v |
Modus
dignus exhortantis Anibalis |
|
86v |
Oratio
Astrubalis petentis pacem |
|
86r |
Verba
Anibalis inter fletus ridentis |
Deca
tertia
| 86v |
|
Liber
primo dece III |
|
86v |
Oratio
Sulpicii suadentis macedonicum bellum |
|
87r |
Responsio
Philippi ad Emilii querelas |
|
87r |
Oratio
legati Philippi hortantis Hetolis [sic] amicitiam Philippi
contra Romanos |
|
88r |
Oratio
Athenensium contra Philippum pro Romanis |
|
88r |
Oratio
Busi satisfacientis utrique superius dicte orationis et suadentis
romanum fedus |
|
89r |
Sententia
Donati pretoris Hetolorum [sic] rem differenda esse |
| 89r |
|
Liber
secundus |
|
89r |
Verba
militum petentium missionem |
|
89v |
Responsio
consulis |
|
89v |
Legati
regis Attali petunt subsidium Romanorum contra Anthiocum aut regis
missionem |
|
89v |
Responsio
senatus |
|
90r |
Postulatio
Titi Quinti consulis romanorum |
|
90r |
Responsio
Philippi |
|
90r |
Replicatio
consulis |
|
90r |
Oratio
Aristeni pretoris ad Aceos [sic] ut libere diceret sententiam
suam ante decretum |
|
90r |
Oratio
Aristeni pretoris ad Acheos suadentis proponendum romanorum amicitiam
permissu Philippi |
|
92r |
Oratio
Alexandri damnantis fidem et mores Philippi dum colloquerentur Philippus
consul Hetoti [sic] |
|
92r |
Responsio
Philippi universis satisfaciens |
| 92v |
|
Liber
tertius |
|
92v |
Oratio
Catonis contra abrogationem legis Appie |
|
94v |
Oratio
L. Valeriii contra Catonem pro legis abrogatione |
|
96r |
Legati
Reguli petunt romanorum auxilia |
|
96v |
Oratio
Catonis ad exhortandos milites
|
|
96v |
Oratio
Catonis petentis ab Hispanis consilium quid posset eorum rebellioni
bbstare |
|
96v |
Oratio
Q. Brucii consulentis Grecos an pati velint agros occupatos manere |
|
97r |
Responsio
legatis Atheniensis |
|
97r |
Responsio
Alexandri legati etholorum [sic] |
|
97r |
Responsio
Aristeni pretoris Acheorum |
|
97v |
Oratio
Nabilis tiranni ad Quintum consulem, dolentis se a romanis invidia
gravissima lacessitum |
|
98r |
Responsio
Quinti consulis Romanorum |
|
98v |
Oratio
Quinti consulis ad milites enarrantis oppugnande urbis difficutates |
|
99r |
Oratio
Quinti commemorans beneficia Romanorum ad Grecie civitates |
|
99v |
Rumores
populi contra divisiones eius a patribus in spectaculis et ludis |
|
99v |
Oratio
Menippi legati Anthiochi dolentis legis non victo regi a Romanis
imponi |
|
100r |
Responsio
Quinti |
|
100r |
Replicatio
Egesiameris alterius legati Anthioci |
|
100v |
Responsio
Quincii |
|
100v |
Responsio
Mutii |
|
100v |
Responsio
P. Sulpicii |
|
100v |
Responsio
Menipi |
|
100v |
Sententia
senatus |
|
100v |
Consilium
Anibalis de gerendo bello contra Romanos |
| 101r |
|
Liber
quintus |
|
101r |
Oratio
Democriti ad animandum N. tirannum contra Romanos |
|
101r |
Oratio
Meandri oratoris Etholorum ad animandum Philippum contra Romanos |
|
101r |
Oratio
Dicarchi [sic] legati Etholorum ad animandum Philippum |
|
101v |
Oratio
Minii ad legatos Romanorum improbantis nomine Anthioci eorum factum |
|
101v |
Responsio
Supplicii [sic] |
|
102r |
Consilia
Anthioci ad bellum contra Romanos gerendum |
|
102r |
Oratio
Alexandri Arcani animantis Philippum ad belli celeritatem |
|
102v |
Oratio
Anibalis inimicitiam suam cum Romanis declarantis |
|
102v |
Pretor
Filomenus noluit sententiam suam dicere, sed exequi |
|
102v |
Oratio
Çenonis orantis Quintum ne unius amicicia universe civitati
noceret |
|
102v |
Oratio
Menippi legati Anthioci ad concitandos Etholos contra Romanos |
|
103r |
Legati
Athenensium hortantur quod consultatio non precipitetur |
|
103r |
Oratio
Quinti dicentis Etholos Romanor amiciam non cognovissent |
|
103r |
Oratio
Thoantis contra Hanibalem |
|
103v |
Oratio
Anthioci apud Etholos excusantis parvum copiarum numerum et plurim
offerentis |
|
103v |
Oratio
Philippi in concilio Etholorum pro conciliandis Romanis |
|
104r |
Oratio
Thoantis suadentis bellum persuadendum Anthioco Imperatore |
|
104r |
Suasio
Etholorum pro conservanda Romanorum amicicia et non negligenda Philippi
benevolentia |
|
104r |
Oratio
Admitelli calcidis pro conservanda amicicia Romanorum |
|
104v |
Oratio
vana legati Anthioci hortantis Egeos ut quiete utantur nec Romanis
nec Anthioco presidium prestent |
|
104v |
Oratio
legati Etholorum ad idem |
|
104r |
Responsio
Quincii |
| 105v |
|
Liber
sextus
|
|
105v |
Oratio
Anibalis consulentis Anthioco dubitanti ex templo ne agendum anex
(?) hic me que media erat, an mittens
legati quod fiendum esset |
|
106r |
Oratio
Athili [sic] consulis Romanorum animantis suos contra Anthioci
milites |
|
107r |
Verba
Titi Quinti ad Etholos ingratos |
|
107r |
Polisinidas
[sic] hortatur celerem pugnam |
| 107r |
|
Liber
septimus
|
|
107r |
Oratio
legati Antiochi ad consulem romanum pro pace petentis |
|
107v |
Oratio
eiusdem privata ad Scipionem de eadem re |
|
107v |
Responsio
Scipionis |
|
108r |
Oratio
legati Antiochi suppliciter pacem petenti |
|
108r |
Responsio
Scipionis |
|
108v |
Superba
et insonsulta Etholorum legatio |
|
108v |
Excusatio
Humani [sic] regis missi dicere, et oratio petis gratitudine
Romanorum pro refferens [sic] |
|
110r |
Oratio
Rodiensium suadentis Humano [sic] regi liberas non submittendas
civitates |
|
111r |
Oratio
legatorum Antiochi petentium veniam |
| 111r |
|
Liber
octavus |
|
111r |
Oratio
legatorum Etholorum petentium pacem ad M. Fulvium consulem |
|
111r |
Responsio
Fulvii consulis |
|
111v |
Oratio
G. Manilii ad animandos milites contra Gallos mutatos natura mutatione
loci |
|
112r |
Querella
legatorum Ambracientium contra M. Fulvium |
|
112r |
Oratio
G. Flaminii Pii pro defensione Marci Fulvii |
|
112v |
Oratio
Furii et aliorum legatorum Manilii negantium triumphum Manilio dari
quia fecit hostes eos qui erant amici pro Romanis et temere pugnavit |
|
113v |
Responsio
Manilii |
|
115r |
Oratio
P. Scipionis Nasice pro P. Scipione qui ducebatur in carcerem quia
pecunias ex victoria hintas non dicebatur in senatu reduxisse |
|
115v |
Verba
Scipionis |
|